«حاشیه»؛ روایت صریح شکاف در پیرامون شهر

به گزارش فیلم ۲۴، سجاد دانی: فیلم از دل یک موقعیت به‌ظاهر ساده آغاز می‌شود؛ محسن، یک طلبهٔ جوان از طبقه متوسط شهری، به‌دلیل ناآگاهی حقوقی، مسئولیتی را می‌پذیرد که در پی یک حادثه، او را ناخواسته متعهد به پرداخت دیه می‌کند. همین رخداد، نقطه عزیمت روایت به سوی فروپاشی اقتصادی و مهاجرت اجباری خانواده از مرکز شهر به حاشیه است؛ حرکتی که بیش از یک جابه‌جایی مکانی، عبور از مرزهای امنیت اجتماعی به قلمرو فراموش‌شدگی نهادی است.

«حاشیه» با پرهیز آگاهانه از شعارزدگی، نشان می‌دهد چگونه فقر، ضعف آگاهی حقوقی، کاهش نظارت رسمی و فرسایش سرمایه اجتماعی، زمینه‌ساز گسترش بزهکاری سازمان‌یافته در حاشیه‌های شهری می‌شود. فیلم با دقت، مناسبات نابرابر قدرت را ترسیم می‌کند؛ جایی که تکثر آسیب‌ها، اهمیت هر یک را در نظام رسیدگی کاهش می‌دهد و خانواده‌های فرودست، به‌دلیل ناتوانی مالی، از پیگیری حقوقی و مطالبه‌گری مؤثر بازمی‌مانند. در چنین بستری، باندهای تبهکار با سوءاستفاده از فقر و خلأ نظارتی، کودکان را به طعمه‌های خاموش بدل می‌کنند.

یکی از نقاط قوت فیلم، نگاه چندلایه به مسئله کودکان آسیب‌دیده است. «حاشیه» به‌روشنی تأکید می‌کند که هر کودک گمشده الزاماً قربانی کودک‌ربایی نیست؛ برخی از آنان در نتیجه خشونت پنهان خانگی، فشار معیشتی، تصمیمات ناپخته والدین و به‌کارگیری زودهنگام در کارهای سخت، از خانه می‌گریزند و از جهنمی به جهنمی دیگر پناه می‌برند.

این رویکرد، فیلم را از روایت‌های تک‌علتی و ساده‌انگارانه جدا کرده و به آن عمق جامعه‌شناختی می‌بخشد.در سطح فرمی، طراحی صحنه و فضاسازی، ملموس و باورپذیر است و تفاوت سبک زندگی، الگوهای رفتاری و گفتمان اجتماعی میان مرکز و حاشیه را بدون اغراق و با جزئیات قابل لمس تصویر می‌کند. فیلم، علی‌رغم فقدان زرق‌وبرق بصری یا هزینه‌های سنگین تولید، با اقتصاد روایی و تمرکز بر مضمون، پیام خود را شفاف و مؤثر به مخاطب منتقل می‌سازد. کارگردانی حساب شدهٔ محمد علیزاده‌فرد، با تمرکز بر ریتم واقع‌گرایانه و بافت پیچیدهٔ اجتماعی، بر غنای روایی فیلم افزوده است. بازی هادی کاظمی در نقش محسن، طلبهٔ گرفتار در چنبرهٔ نظام ناعادلانه**، با تکیه بر منطق درونی شخصیت و پرهیز از اغراق، از نقاط قوت اثر است و حس استیصال، فرسودگی و در عین حال شرافت انسانی کاراکتر را به‌درستی منتقل می‌کند.

از دیگر لایه‌های قابل‌تأمل فیلم، توجه به نقش نهادهای محلی و مذهبی، به‌ویژه مسجد، به‌عنوان کانون‌های بالقوه پیشگیری و ترمیم آسیب‌های اجتماعی است. فیلم نشان می‌دهد غیبت یا تعطیلی این فضاهای امن چگونه می‌تواند به تشدید آسیب‌ها بینجامد و در مقابل، حضور افراد دلسوز و مسئولیت‌پذیر در این نهادها تا چه اندازه در کاهش آفات اجتماعی مؤثر است. در مجموع، «حاشیه» با نگاهی انتقادی، انسانی و منسجم، سایه‌های تاریک شهر را به تصویر می‌کشد و مخاطب را به تأملی جدی درباره عدالت شهری، فقر و مسئولیت جمعی فرامی‌خواند؛ بی‌آنکه به دام اغراق یا زیاده‌گویی بیفتد.

به باور صاحب‌نظران و منتقدان هنر و رسانه، انتخاب شخصیت یک طلبه به عنوان قهرمان تراژدی معاصر، هوشمندانه و نمادین است؛ چرا که این انتخاب، هم بر مسئولیت اخلاقی و اجتماعی قشری خاص تأکید می‌گذارد و هم فروپاشی امنیت روانی و معیشتی حتی گروه‌های به‌ظاهر باثبات‌تر جامعه را عیان می‌سازد. این فیلم اثبات می‌کند که سینمای اجتماعی ایران، با تکیه بر کارگردانی آگاه و روایتگری صادقانه، ظرفیت بیانی نیرومندی برای مواجهه با مسائل پیچیدهٔ امروزین دارد.