پنج حکم و یک شب نفس‌گیر؛ بازگشت جسورانه کاظم دانشی با «زنده‌شور»

به گزارش فیلم ۲۴، محمد مهدی احمدی: کاظم دانشی بعد از موفقیت و بازتاب گسترده «علف‌زار» و سپس «بی‌بدن»، بار دیگر به جهان روایت‌های قضایی بازگشته؛ جهانی که به‌نظر می‌رسد به امضای شخصی او در سینمای اجتماعی ایران تبدیل شده است. «زنده‌شور» سومین تجربه جدی دانشی در پرداختن به پرونده‌های دادگاهی و مناسبات پیچیده عدالت، قانون و وجدان است؛ فیلمی که این‌بار با تمرکز بر مسئله اعدام و در یک بازه زمانی فشرده، تلاش می‌کند مخاطب را در دل تعلیقی نفس‌گیر نگه دارد.

«زنده‌شور» روایت یک شب است؛ شبی که قرار است حکم اعدام پنج محکوم به قتل اجرا شود. همین محدودیت زمانی، به یکی از مهم‌ترین نقاط قوت فیلم تبدیل شده است. دانشی و محمد داودی در مقام فیلمنامه‌نویس، با انتخاب یک بازه کوتاه اما پرتنش، داستانی گره‌دار و چندلایه خلق کرده‌اند که هر دقیقه‌اش حامل اضطراب، تردید و تعلیق است. مخاطب از همان ابتدا می‌داند که قرار است با یک موقعیت خطیر روبه‌رو شود، اما آنچه فیلم را جذاب می‌کند، نه صرفاً نتیجه نهایی، بلکه مسیر رسیدن به آن است.

شخصیت محوری فیلم، مرتضی زند، نماینده دادستان است که برای اجرای حکم این پنج محکوم به شهری دیگر می‌آید. این شخصیت، برخلاف تصویرهای کلیشه‌ای و تک‌بعدی از نمایندگان قانون، انسانی است درگیر با موقعیت، مسئولیت و فشار تصمیم‌هایی که می‌تواند زندگی چند انسان را برای همیشه تغییر دهد. دانشی به‌خوبی می‌داند که اگر قرار است درباره اعدام فیلمی ساخته شود، نباید تنها به محکومان پرداخت، بلکه باید سوی دیگر ماجرا، یعنی مجریان و ناظران قانون را هم وارد میدان کرد.

در همین نقطه است که انتخاب بهرام افشاری به‌عنوان نماینده دادستان، به یکی از هوشمندانه‌ترین تصمیم‌های فیلم بدل می‌شود. افشاری که مخاطب عام او را بیش از هر چیز با نقش‌های کمدی و شخصیت‌های اغراق‌شده به خاطر می‌آورد، این‌بار در نقشی کاملاً متفاوت ظاهر شده است. این تضاد میان تصویر ذهنی مخاطب و کاراکتر جدی و کنترل‌شده مرتضی زند، به جذابیت شخصیت می‌افزاید. همان‌طور که پیش‌تر کاظم دانشی با انتخاب پژمان جمشیدی در «علف‌زار» و نوید پورفرج در «بی‌بدن» توانسته بود غافلگیری مثبتی ایجاد کند، در «زنده‌شور» نیز این سنت ادامه پیدا کرده و بهرام افشاری در قامت نماینده دادستان، کنجکاوی و توجه مخاطب را از همان ابتدا برمی‌انگیزد.

تعلیق در «زنده‌شور» نه از جنس حادثه‌های پرزرق‌وبرق، بلکه مبتنی بر اطلاعات تدریجی و روابط پیچیده میان شخصیت‌هاست. هر یک از پنج محکوم به اعدام، داستانی دارند که به‌مرور برای مخاطب باز می‌شود. این داستان‌ها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که قضاوت را دشوار می‌کنند؛ نه آن‌قدر ساده که مخاطب به‌راحتی حکم صادر کند و نه آن‌قدر پیچیده که از هم بپاشند. دانشی با مهارت، مخاطب را میان همدلی، تردید و خشم معلق نگه می‌دارد.

بازی بازیگران یکی از ستون‌های اصلی موفقیت فیلم است. ترکیب پرشمار بازیگران شناخته‌شده و بازیگران جوان‌تر، به فیلم جان داده است. حامد بهداد، سارا بهرامی، امیر جعفری، شبنم مقدمی و صدف اسپهبدی هرکدام در نقش‌های خود، حضوری مؤثر و باورپذیر دارند. بازی‌ها اغلب کنترل‌شده و در خدمت فضا هستند؛ خبری از اغراق‌های معمول در درام‌های دادگاهی نیست و همین موضوع باعث می‌شود فیلم به واقع‌گرایی نزدیک‌تر شود. بهرام افشاری نیز با فاصله گرفتن از تیپ‌های آشنای خود، بازی‌ای ارائه می‌دهد که نشان از بلوغ و انعطاف‌پذیری او دارد.

یکی دیگر از ویژگی‌های مهم «زنده‌شور»، مخاطب‌پسند بودن آن است؛ ویژگی‌ای که در آثار قبلی کاظم دانشی نیز به چشم می‌خورد. او به‌خوبی می‌داند چگونه موضوعی سنگین و حساس را به شکلی روایت کند که هم جدی باشد و هم تماشاگر را با خود همراه کند. فیلم نه در دام شعار می‌افتد و نه به ابتذال نزدیک می‌شود. داستان جذاب، ریتم مناسب و تعلیق مداوم باعث می‌شود حتی مخاطبی که علاقه‌ای به درام‌های قضایی ندارد، تا پایان با فیلم بماند.

از نظر ساختاری، «زنده‌شور» نشان می‌دهد که دانشی تجربه‌های قبلی خود را به‌خوبی به کار گرفته است. او این‌بار مسلط‌تر از قبل، روایت را پیش می‌برد و اجازه می‌دهد شخصیت‌ها به‌جای دیالوگ‌های توضیحی، با کنش و واکنش‌هایشان معرفی شوند. فیلمنامه محمد داودی نیز با پرهیز از زیاده‌گویی، تمرکز خود را بر موقعیت‌ها گذاشته و همین امر، ضرباهنگ فیلم را حفظ کرده است.

در نهایت، «زنده‌شور» را می‌توان ادامه منطقی مسیر کاظم دانشی در سینمای اجتماعی-قضایی دانست؛ فیلمی که هم از نظر داستان و تعلیق، تماشاگر را راضی می‌کند و هم از نظر بازیگری و انتخاب بازیگران، غافلگیری‌های جذابی دارد. پرداختن به مسئله اعدام، آن هم در قالب یک شب پرتنش و سرنوشت‌ساز، باعث شده فیلم واجد کشش دراماتیک بالایی باشد. دانشی بار دیگر ثابت می‌کند که می‌توان درباره سوژه‌های حساس، فیلمی ساخت که هم جدی باشد و هم مخاطب‌پسند؛ فیلمی که تماشاگر را نه‌فقط سرگرم، بلکه درگیر پرسش‌های اخلاقی و انسانی می‌کند.